تفسیر

ابوحمزه ثمالى از امام سجاد(ع) نقل مى كند كه من روز جمعه در مدينه بودم ، نماز صبح را با امام سجاد(ع) خواندم ، هنگامى كه امام از نماز و تسبيح ،فراغت يافت به سوى منزل حركت كرد و من با او بـودم ، زن خدمتكار را صدا زد،گفت : مواظب باش ، هر سائل و نيازمندى از در خانه بگذرد، غذا به او بدهيد، زيراامروز روز جمعه است.

ابوحمزه مى گويد: گفتم هر كسى كه تقاضاى كمك مى كند، مستحق نيست !.

امام فرمود: درست است ، ولى من از اين مى ترسم كه در ميان آنها افرادمستحقى باشند و ما به آنها غذا ندهيم و از در خانه خود برانيم ، و بر سر خانواده ماهمان آيد كه بر سر يعقوب و آل يعقوب آمد!.

سـپـس فـرمـود: بـه هـمه آنها غذا بدهيد (مگر نشنيده ايد) براى يعقوب هر روزگوسفندى ذبح مـى كردند، قسمتى را به مستحقان مى داد و قسمتى را خود وفرزندانش مى خورد، يك روز سؤال كننده مؤمنى كه روزه دار بود و نزد خدا منزلتى داشت ، عبورش از آن شهر افتاد، شب جمعه بود بر در خـانـه يعقوب به هنگام افطارآمد و گفت : به ميهمان مستمند غريب گرسنه از غذاى اضافى خـود كـمك كنيد،چند بار اين سخن را تكرار كرد، آنها شنيدند و سخن او را باور نكردند، هنگامى كه اومايوس شد و تاريكى شب ، همه جا را فرا گرفت برگشت ، در حالى كه چشمش گريان بود و از گرسنگى به خدا شكايت كرد، آن شب را گرسنه ماند و صبح همچنان روزه داشت ، در حالى كه شـكيبا بود و خدا را سپاس مى گفت ، اما يعقوب و خانواده يعقوب ، كاملا سير شدند، و هنگام صبح مقدارى از غذاى آنها اضافه مانده بود!.

سپس امام اضافه فرمود: خداوند به يعقوب در همان صبح ، وحى فرستاد كه تو اى يعقوب بنده مرا خـوار كردى و خشم مرا برافروختى ، و مستوجب تاديب ونزول مجازات بر تو و فرزندانت شدى اى يعقوب من دوستانم را زودتر از دشمنانم توبيخ و مجازات مى كنم و اين به خاطر آن است كه به آنها علاقه دارم))!.

قـابل توجه اين كه به دنبال اين حديث مى خوانيم كه ابوحمزه مى گويد از امام سجاد(ع) پرسيدم : يوسف چه موقع آن خواب را ديد؟.

امام (ع) فرمود: ((در همان شب)).

از ايـن حـديـث به خوبى استفاده مى شود كه يك لغزش كوچك و يا صريحتر يك ((ترك اولى) كه گـناه و معصيتى هم محسوب نمى شد (چرا كه حال آن سائل بريعقوب روشن نبود) از پيامبران و اولـيـاى حق چه بسا سبب مى شود كه خداوند،گوشمالى دردناكى به آنها بدهد، و اين نيست مگر بـه خاطر اين كه مقام والاى آنان ايجاب مى كند، كه همواره مراقب كوچكترين گفتار و رفتار خود باشند.

سرانجام برادران آن شب را با خيال خوش خوابيدند كه فردا نقشه آنها درباره يوسف عملى خواهد شد تنها نگرانى آنها اين بود كه مبادا پدر پشيمان گردد واز گفته خود منصرف شود.

صبحگاه نزد پدر آمدند و او سفارشهاى لازم را در حفظ و نگهدارى يوسف تكرار كرد، آنها نيز اظهار اطاعت كردند، پيش روى پدر او را با احترام و محبت فراوان برداشتند و حركت كردند.

مى گويند: پدر تا دروازه شهر آنها را بدرقه كرد و آخرين بار يوسف را از آنها گرفت وبه سينه خود چـسباند، قطره هاى اشك از چشمش سرازير شد، سپس يوسف را به آنها سپرد و از آنها جدا شد، اما چـشم يعقوب همچنان فرزندان را بدرقه مى كرد آنهانيز تا آنجا كه چشم پدر كار مى كرد دست از نـوازش و مـحـبت يوسف برنداشتند، اماهنگامى كه مطمئن شدند پدر آنها را نمى بيند، يك مرتبه عـقـده آنـهـا تركيد و تمام كينه هايى را كه بر اثر حسد، سالها روى هم انباشته بودند بر سر يوسف فـروريـخـتـنـد،از اطـراف شـروع بـه زدن او كـردنـد و او از يـكـى بـه ديـگـرى پناه مى برد، اما پناهش نمى دادند!.

در روايـتـى مـى خـوانـيـم كه در اين طوفان بلا كه يوسف اشك مى ريخت و يا به هنگامى كه او را مـى خـواسـتند به چاه افكنند ناگهان يوسف شروع به خنديدن كرد،برادران سخت در تعجب فرو رفـتـنـد كه اين چه جاى خنده است ، اما او پرده از رازاين خنده برداشت و درس بزرگى به همه آمـوخـت و گـفـت : ((فراموش نمى كنم روزى به شما برادران نيرومند با آن بازوان قوى و قدرت فـوق الـعـاده جـسـمـانى نظر افكندم وخوشحال شدم ، با خود گفتم كسى كه اين همه يار و ياور نـيـرومند دارد چه غمى ازحوادث سخت خواهد داشت آن روز بر شما تكيه كردم و به بازوان شما دل بستم ،اكنون در چنگال شما گرفتارم و از شما به شما پناه مى برم ، و به من پناه نمى دهيد،خدا شما را بر من مسلط ساخت تا اين درس را بياموزم كه به غير او ـحتى به برادران ـ تكيه نكنم)).

به هر حال قرآن مى گويد: ((هنگامى كه يوسف را با خود بردند و به اتفاق آراتصميم گرفتند كه او را در مـخـفـى گاه چاه قرار دهند)) آنچه از ظلم و ستم ممكن بودبراى اين كار بر او روا داشتند (فلما ذهبوا به واجمعوا ان يجعلوه فى غيابت الجب).

سپس اضافه مى كند: در اين هنگام ((ما به يوسف ، وحى فرستاديم (ودلداريش داديم و گفتيم غم مـخـور روزى فرا مى رسد) كه آنها را از همه اين نقشه هاى شوم آگاه خواهى ساخت ، در حالى كه آنها تو را نمى شناسد)) (واوحينا اليه لتنبئنهم بامرهم هذا وهم لا يشعرون).

ايـن وحـى الـهـى ، وحى نبوت نبود; بلكه الهامى بود به قلب يوسف براى اين كه بداند تنها نيست و حافظ و نگاهبانى دارد اين وحى نور اميد بر قلب يوسف پاشيد و ظلمات ياس و نوميدى را از روح و جان او بيرون كرد.

(آيه) برادران يوسف نقشه اى را كه براى او كشيده بودند، همان گونه كه مى خواستند پياده كردند ولى بالاخره بايد فكرى براى بازگشت كنند كه پدر باور كند.

طـرحـى كه براى رسيدن به اين هدف ريختند اين بود، كه درست از همان راهى كه پدر از آن بيم داشت و پيش بينى مى كرد وارد شوند، و ادعا كنند يوسف راگرگ خورده ، و دلائل قلابى براى آن بسازند.

قـرآن مـى گويد: ((شب هنگام برادران گريه كنان به سراغ پدر رفتند)) (وجاؤااباهم عشا يبكون) گريه دروغين و قلابى ، و اين نشان مى دهد كه گريه قلابى هم ممكن است و نمى توان تنها فريب چشم گريان را خورد!.

(آيه) پدر كه بى صبرانه انتظار ورود فرزند دلبندش يوسف را مى كشيدسخت تكان خورد، بر خود لـرزيد، و جوياى حال شد ((آنها گفتند: پدر جان ما رفتيم و مشغول مسابقه (سوارى ، تيراندازى و مـانـنـد آن) شـديـم و يـوسـف را (كـه كوچك بودو توانايى مسابقه را با ما نداشت) نزد اثاث خود گذاشتيم (ما آنچنان سرگرم اين كارشديم كه همه چيز حتى برادرمان را فراموش كرديم) و در اين هنگام گرگ بى رحم ازراه رسيد و او را دريد)) ! (قالوا يا ابانا انا ذهبنا نستبق وتركنا يوسف عند متاعنافاكله الذئب).

((ولى مى دانيم تو هرگز سخنان ما را باور نخواهى كرد، هر چند راستگوباشيم)) (وما انت بمؤمن لـنـا ولـو كـنا صادقين) چرا كه خودت قبلا چنين پيش بينى راكرده بودى و اين را بر بهانه ، حمل خواهى كرد.

(آيه) و براى ا ين كه نشانه زنده اى نيز به دست پدر بدهند، ((پيراهن او(يوسف) را با خونى دروغين (آغشته ساخته ، نزد پدر) آوردند)) خونى كه از بزغاله يابره يا آهو گرفته بودند (وجاؤا على قميصه بدم كذب).

امـا از آنـجا كه دروغگو حافظه ندارد، برادران از اين نكته غافل بودند كه لااقل پيراهن يوسف را از چـنـد جـا پاره كنند تا دليل حمله گرگ باشد، آنها پيراهن برادر را كه صاف و سالم از تن او به در آورده بـودند خون آلود كرده نزد پدر آوردند، پدر هوشيارپرتجربه همين كه چشمش بر آن پيراهن افـتـاد، همه چيز را فهميد و گفت : شما دروغ مى گوييد ((بلكه هوسهاى نفسانى شما اين كار را برايتان آراسته)) و اين نقشه هاى شيطانى را كشيده است (بل سولت لكم انفسكم امرا).

در بعضى از روايات مى خوانيم او پيراهن را گرفت و پشت و رو كرد و صدازد: پس چرا جاى دندان و چـنـگـال گـرگ در آن نيست ؟ و به روايت ديگرى پيراهن را به صورت انداخت و فرياد كشيد و اشـك ريخت و گفت : اين چه گرگ مهربانى بوده كه فرزندم را خورده ولى به پيراهنش كمترين آسيبى نرسانده است ، و سپس بى هوش شد و بسان يك قطعه چوب خشك به روى زمين افتاد; ولى به هنگام وزش نسيم سرد سحرگاهى به صورتش به هوش آمد.

و با اين كه قلبش آتش گرفته بود و جانش مى سوخت اما هرگز سخنى كه نشانه ناشكرى و ياس و نوميدى و جزع و فزع باشد بر زبان جارى نكرد، بلكه گفت :((من صبر خواهم كرد، صبرى جميل و زيبا)) شكيبايى توام با شكرگزارى و سپاس خداوند (فصبر جميل).

قـلـب مردان خدا كانون عواطف است ، جاى تعجب نيست كه در فراق فرزند،اشكهايشان همچون سـيلاب جارى شود، اين يك امر عاطفى است ، مهم آن است كه كنترل خويشتن را از دست ندهند; يعنى ، سخن و حركتى برخلاف رضاى خدانگويد و نكند.

و سپس گفت : ((من از خدا (در برابر آنچه شما مى گوييد) يارى مى طلبم))(واللّه المستعان على ما تصفون) از او مى خواهم تلخى جام صبر را در كام من شيرين كند و به من تاب و توان بيشتر دهد تا در برابر اين طوفان عظيم ،خويشتن دارى را از دست ندهم و زبانم به سخن نادرستى آلوده نشود.

بـرادران يـوسف پس از آن كه طرح نهايى را براى انداختن يوسف به چاه تصويب كردند به اين فكر فـرو رفـتـنـد كـه چـگـونـه يوسف را از پدر جدا سازند ؟ لذاطرح ديگرى براى اين كار ريخته و با قـيـافـه هـاى حـق بـه جـانـب و زبـانى نرم و آميخته بايك نوع انتقاد ترحم انگيز نزد پدر آمدند و ((گفتند: پدر (چرا تو هرگز يوسف را ازخود دور نمى كنى و به ما نمى سپارى ؟) چرا ما را نسبت بـه بـرادرمان امين نمى دانى در حالى كه ما مسلما خيرخواه او هستيم)) (قالوا يا ابانا مالك لا تامنا على يوسف وانا له لناصحون).

(آيـه) بيا دست از اين كار كه ما را متهم مى سازد بردار، به علاوه برادر م،نوجوان است ، او هم دل دارد، او هـم نياز به استفاده از هواى آزاد خارج شهر وسرگرمى مناسب دارد، زندانى كردن او در خـانـه صـحـيـح نـيست ، ((فردا او را با مابفرست (تا به خارج شهر آيد، گردش كند) از ميوه هاى درختان بخورد و بازى وسرگرمى داشته باشد)) (ارسله معنا غدا يرتع ويلعب).

و اگر نگران سلامت او هستى ((ما همه حافظ و نگاهبان برادرمان خواهيم بود)) چرا كه برادر است و با جان برابر ! (وانا له لحافظون).

ايـن نـقشه از يك طرف پدر را در بن بست قرار مى داد كه اگر يوسف را به مانسپارى دليل بر اين است كه ما را متهم مى كنى ، و از سوى ديگر يوسف را براى استفاده از تفريح و سرگرمى و گردش در خارج شهر تحريك مى كرد.

(آيـه) يعقوب در مقابل اظهارات برادران بدون آن كه آنها را متهم به قصدسؤ كند ((گفت : (اول اين كه) من از بردن او غمگين مى شوم)) (قال انى ليحزننى ان تذهبوا به).

و ديگر اين كه در بيابانهاى اطراف ممكن است گرگان خونخوارى باشند ((ومن مى ترسم گرگ فـرزند دلبندم را بخورد و شما (سرگرم بازى و تفريح و كارهاى خود باشيد) و از او غافل بمانيد)) (واخاف ان ياكله الذئب وانتم عنه غافلون).

(آيه) البته برادران پاسخى براى دليل اول پدر نداشتند، زيرا غم و اندوه جدايى يوسف چيزى نبود كه بتوانند آن را جبران كنند، و حتى شايد اين تعبير آتش حسد برادران را افروخته تر مى ساخت.

از سـوى ديـگـر اين دليل پدر از يك نظر پاسخى داشت كه چندان نياز به ذكرنداشت و آن اين كه بالاخره فرزند براى نمو و پرورش ، خواه ناخواه از پدر جداخواهد شد.

لـذا اصـلا بـه پـاسـخ اين استدلال نپرداختند، بلكه به سراغ دليل دوم رفتند كه ازنظر آنها مهم و اسـاسـى بـود و ((گـفـتـنـد: با اين كه ما گروه نيرومندى هستيم اگر گرگ او رابخورد، ما از زيـانكاران خواهيم بود)) و هرگز چنين چيزى ممكن نيست (قالوا لئن اكله الذئب ونحن عصبة انا اذا لخاسرون).

يعنى ، مگر ما مرده ايم كه بنشينيم و تماشا كنيم گرگ برادرمان را بخورد.

بـه هـر حـال به هر حيله و نيرنگى بود، مخصوصا با تحريك احساسات پاك يوسف و تشويق او براى تـفـريح ، توانستند پدر را وادار به تسليم كنند، و موافقت او رابه هر صورت نسبت به اين كار جلب نمايند.

قـابـل تـوجه اين كه همان گونه كه برادران يوسف از علاقه انسان مخصوصانوجوان به گردش و تفريح براى رسيدن به هدفشان سؤاستفاده كردند در دنياى امروز نيز دستهاى مرموز دشمنان حق و عـدالـت از مـسـالـه ورزش و تـفـريـح براى مسموم ساختن افكار نسل جوان سؤاستفاده فراوان مـى كـنند، بايد به هوش بود كه ابرقدرتهاى گرگ صفت در لباس ورزش و تفريح ، نقشه هاى شوم خود را ميان جوانان به نام ورزش و مسابقات منطقه اى يا جهانى پياده نكنند.

(آيه).

درس مهم ديگرى كه از اين داستان مى آموزيم اين است كه چگونه حسدمى تواند آدمى را تا سر حد كـشـتـن برادر و يا توليد دردسرهاى خيلى شديد براى اوپيش ببرد و چگونه اگر اين آتش درونى مهار نشود، هم ديگران را به آتش مى كشد وهم خود انسان را.

بـه هـمـين دليل در احاديث اسلامى براى مبارزه با اين صفت رذيله تعبيرات تكان دهنده اى ديده مى شود.

بـه عـنوان نمونه : از پيامبر اكرم (ص) نقل شده كه فرمود: خداوند موسى بن عمران را از حسد نهى كـرد و بـه او فـرمـود: ((شـخـص حـسود نسبت به نعمتهاى من بربندگانم خشمناك است ، و از قسمتهايى كه ميان بندگانم قائل شده ام ممانعت مى كند، هر كس چنين باشد نه او از من است و نه من از اويم)).

و در حديثى از امام صادق (ع) مى خوانيم : ((افراد با ايمان غبطه مى خوردندولى حسد نمى ورزند، ولى مناق حسد مى ورزد و غبطه نمى خورد)).

اين درس را نيز مى توان از اين بخش از داستان فرا گرفت كه پدر و مادر درابراز محبت نسبت به فرزندان بايد فوق العاده دقت به خرج دهند.

زيـر، گـاه مى شود يك ابراز علاقه نسبت به يك فرزند، آنچنان عقده اى در دل فرزند ديگر ايجاد مـى كـند كه او را به همه كار وا مى دارد، آنچنان شخصيت خود را درهم شكسته مى بيند كه براى نابود كردن شخصيت برادرش ، حد و مرزى نمى شناسد.

حتى اگر نتواند عكس العملى از خود نشان بدهد از درون خود را مى خورد وگاه گرفتار بيمارى روانى مى شود.

در احـاديث اسلامى مى خوانيم : روزى امام باقر(ع) فرمود: من گاهى نسبت به بعضى از فرزندانم اظـهـار مـحـبت مى كنم و او را بر زانوى خود مى نشانم و قلم گوسفند را به او مى دهم و شكر در دهانش مى گذارم ، در حالى كه مى دانم حق باديگرى است ، ولى اين كار را به خاطر اين مى كنم تا بر ضد ساير فرزندانم تحريك نشود و آنچنان كه برادران يوسف ، به يوسف كردن نكند.

(آيه).

حـس حـسـادت ، سـرانـجـام بـرادران را به طرح نقشه اى وادار ساخت ; گرد هم جمع شدند و دو پيشنهاد را مطرح كردند و گفتند: ((يا يوسف را بكشيد و يا او را به سرزمين دور دستى بيفكنيد تا محبت پدر يكپارچه متوجه شما بشود)) ! (اقتلوايوسف اواطرحوه ارضا يخل لكم وجه ابيكم).

درست است كه با اين كار احساس گناه و شرمندگى وجدان خواهيد كرد،چرا كه با برادر كوچك خود اين جنايت را روا داشته ايد ولى جبران اين گناه ممكن است ، توبه خواهيد كرد ((و پس از آن جمعيت صالحى خواهيد شد)) ! (وتكونوامن بعده قوما صالحين).

اين جمله دليل بر آن است كه آنها با اين عمل احساس گناه مى كردند و دراعماق دل خود كمى از خـدا ترس داشتند ولى مساله مهم اينجاست كه سخن ازتوبه قبل از انجام جرم در واقع يك نقشه شـيطانى براى فريب وجدان و گشودن راه به سوى گناه است ، و به هيچ وجه دليل بر پشيمانى و ندامت نمى باشد.

(آيـه) ولـى در مـيان برادران يك نفر بود كه از همه باهوشتر، و يا باوجدانتربود، به همين دليل با طـرح قتل يوسف مخالفت كرد و هم با طرح تبعيد او در يك سرزمين دوردست كه بيم هلاكت در آن بـود، و طـرح سـومـى را ارائه نمود يكى از آنها((گفت : اگر مى خواهيد كارى بكنيد يوسف را نـكـشـيـد، بلكه او را در نهانگاه چاه بيفكنيد (به گونه اى كه سالم بماند) تا بعضى از راهگذاران و قافله ها او را برگيرند و باخود ببرند)) و از چشم ما و پدر دور شود (قال قائل منهم لا تقتلوا يوسف والقوه فى غيابت الجب يلتقطه بعض السيارة ان كنتم فاعلين).

خواب و رؤيا بر چند قسم است :

1ـ خـوابـهـاى مـربوط به گذشته زندگى و اميال و آرزوها كه بخش مهمى ازخوابهاى انسان را تشكيل مى دهد.

2ـ خوابهاى پريشان و نامفهوم كه معلول فعاليت توهم و خيال است اگرچه ممكن است انگيزه هاى روانى داشته باشد.

3ـ خوابهايى كه مربوط به آينده است و از آن گواهى مى دهد.

جـالـب ايـن كـه در روايـتى از پيامبر(ص) چنين مى خوانيم : ((خواب و رؤياسه گونه است ; گاهى بـشـارتـى از ناحيه خداوند است ، گاه وسيله غم و اندوه از سوى شيطان ، و گاه مسائلى است كه انسان در فكر خود مى پروراند و آن را در خواب مى بيند)).

روشـن اسـت كـه خـوابهاى شيطانى چيزى نيست كه تعبير داشته باشد، اماخوابهاى رحمانى كه جنبه بشارت دارد حتما بايد خوابى باشد كه از حادثه مسرت بخش در آينده پرده بردارد.

(آيه) از اينجا درگيرى برادران يوسف ، با يوسف شروع مى شود:.

نـخست اشاره به درسهاى آموزنده فراوانى كه در اين داستان است كرده ،مى گويد: ((به يقين در سرگذشت يوسف و برادرانش ، نشانه هايى براى سؤال كنندگان بود)) (لقد كان فى يوسف واخوته آيات للسائلين).

چـه درسـى از ايـن بـرتـر كـه گروهى از افراد نيرومند با نقشه هاى حساب شده اى كه از حسادت سرچشمه گرفته براى نابودى يك فرد ظاهرا ضعيف و تنه، تمام كوشش خود را به كار گيرند، اما به همين كار، بدون توجه او را بر تخت قدرت بنشانند و فرمانرواى كشور پهناورى كنند، و در پايان هـمـگى در برابر او سر تعظيم فرود آورند، اين نشان مى دهد وقتى خداكارى را اراده كند مى تواند آن ر، حـتـى بـه دسـت مـخـالـفين آن كار، پياده كند، تا روشن شود كه يك انسان پاك و با ايمان تـنهانيست و اگر تمام جهان به نابودى او كمر بندند تا خدا نخواهد تار مويى از سر او كم نخواهند كرد!.

(آيـه) يـعـقـوب دوازده پسر داشت ، كه دو نفر از آنها ((يوسف)) و ((بنيامين))از يك مادر بودند، يـعـقـوب نـسـبـت بـه اين دو پسر مخصوصا يوسف محبت بيشترى نشان مى داد، زيرا كوچكترين فرزندان او محسوب مى شدند و طبعا نياز به حمايت و محبت بيشترى داشتند، ديگر اين كه ، طبق بعضى از روايات مادر آنها ((راحيل)) ازدنيا رفته بود، و به اين جهت نيز به محبت بيشترى محتاج بودند، از آن گذشته مخصوصا در يوسف ، آثار نبوغ و فوق العادگى نمايان بود، مجموع اين جهات سبب شد كه يعقوب آشكارا نسبت به آنها ابراز علاقه بيشترى كند.

بـرادران حسود بدون توجه به اين جهات از اين موضوع سخت ناراحت شدند، بخصوص كه شايد بر اثـر جـدايـى مـادره، رقابتى نيز در ميانشان طبعا وجودداشت ، لذا دور هم نشستند ((و گفتند يـوسـف و بـرادرش نـزد پـدر از ما محبوبترند، بااين كه ما جمعيتى نيرومند و كارساز هستيم)) و زنـدگـى پـدر را به خوبى اداره مى كنيم ،و به همين دليل بايد علاقه او به ما بيش از اين فرزندان خردسال باشد كه كارى ازآنها ساخته نيست (اذ قالوا ليوسف واخوه احب الى ابينا منا ونحن عصبة).

و بـه اين ترتيب با قضاوت يك جانبه خود پدر را محكوم ساختند و گفتند: ((بطورقطع پدر ما در گمراهى آشكارى است)) ! (ان ابانا لفى ضلا ل مبين).

الـبته منظور آنها گمراهى دينى و مذهبى نبود چرا كه آيات آينده نشان مى دهدآنها به بزرگى و نبوت پدر اعتقاد داشتند و تنها در زمينه طرز معاشرت به او ايرادمى گرفتند.

قـرآن داستان يوسف را از خواب عجيب و پر معنى او آغاز مى كند، زيرا اين خواب در واقع نخستين فراز زندگى پرتلاطم يوسف محسوب مى شود.

او يـك روز صـبح هنگامى كه بسيار كم سن و سال بود با هيجان و شوق به سراغ پدر آمد و پرده از روى حادثه تازه اى برداشت كه در ظاهر چندان مهم نبود.

((هـنـگامى كه يوسف به پدرش گفت : پدرم ! من در خواب يازده ستاره ديدم (كه از آسمان فرود آمـدنـد) و خـورشـيـد و ماه نيز (آنها را همراهى مى كردند) همگى راديدم كه در برابر من سجده مـى كـنـنـد)) (اذ قـال يـوسـف لا بيه يا ابت انى رايت احدعشر كوكبا والشمس والقمر رايتهم لى ساجدين).

ابن عباس مفسر معروف اسلامى مى گويد: يوسف اين خواب را در شب جمعه كه مصادف شب قدر، (شعب تعيين سرنوشتها و مقدرات بود) ديد.

البته روشن است كه منظور از ((سجده)) در اينجا خضوع و تواضع مى باشدوگرنه سجده به شكل سجده معمولى انسانها در مورد خورشيد و ماه و ستارگان مفهوم ندارد.

(آيه) اين خواب هيجان انگيز و معنى دار، يعقوب پيامبر را در فكر فرو بردخورشيد و ماه و ستارگاه آسـمـان ؟ آن هم يازده ستاره ؟ فرود آمدند و در برابرفرزندم يوسف سجده كردند، چقدر پرمعنى اسـت ؟ حتما خورشيد و ماه ، من ومادرش (يا من و خاله اش) مى باشيم ، و يازده ستاره ، برادرانش ، قـدر و مـقـام فـرزنـدم آنـقـدر بـالا مى رود كه ستارگان آسمان و خورشيد و ماه سر بر آستانش مـى سـايند،آنقدر در پيشگاه خدا عزيز و آبرومند مى شود كه آسمانيان در برابرش خضوع مى كنند، چه خواب پرشكوه و جالبى ؟!.

لـذا با لحن آميخته با نگرانى و اضطراب اما توام با خوشحالى به فرزندش چنين ((گفت : فرزندم ! اين خوابت را براى برادرانت بازگو مكن)) (قال يا بنى لا تقصص رؤياك على اخوتك).

((چرا كه آنها براى تو نقشه هاى خطرناك خواهند كشيد)) (فيكيدوا لك كيدا).

من مى دانم ((شيطان براى انسان دشمن آشكارى است)) (ان الشيطان للا نسان عدو مبين).

او مـنـتـظر بهانه اى است كه وسوسه هاى خود را آغاز كند، به آتش كينه و حسددامن زند، و حتى برادران را به جان هم اندازد.

(آيـه) ولـى ايـن خواب تنها بيانگر عظمت مقام يوسف در آينده از نظرظاهرى و مادى نبود، بلكه نـشـان مـى داد كه او به مقام نبوت نيز خواهد رسيد، چراكه سجده آسمانيان دليل بر بالا گرفتن مـقـام آسـمـانـى اوسـت ، و لـذا پـدرش يـعـقـوب اضـافـه كرد: ((و اين چنين پروردگارت تو را برمى گزيند)) (وكذلك يجتبيك ربك).

((و از تعبير خواب به تو تعليم مى دهد)) (ويعلمك من تاويل الا حاديث).

((و نعمتش را بر تو و آل يعقوب تكميل مى كند)) (ويتم نعمته عليك وعلى آل يعقوب).

((همان گونه كه پيش از اين بر پدرانت ابراهيم و اسحاق آن (نعمت) را تمام كرد)) (كما اتمها على ابويك من قبل ابرهيم واسحق).

آرى ! ((پروردگارت عالم است و از روى حكمت كار مى كند)) (ان ربك عليم حكيم).

از درسـهايى كه اين بخش از آيات به ما مى دهد درس حفظ اسرار است ، كه گاهى حتى در مقابل بـرادران نـيـز بـايـد عملى شود، هميشه در زندگى انسان اسرارى وجود دارد كه اگر فاش شود مـمـكـن اسـت آيـنـده او يـا جـامـعـه اش را به خطر اندازد،خويشتن دارى درحفظ اين اسرار يكى ازنشانه هاى وسعت روح وقدرت اراده است.

در حـديـثـى از امـام صـادق (ع) مى خوانيم : ((اسرار تو همچون خون توست كه بايد تنها در عروق خودت جريان يابد)).

بـا تـوجـه بـه اين كه قسمت بسيار مهمى از قرآن به صورت سرگذشت اقوام پيشين و داستانهاى گـذشـتـگـان بـيـان شـده اسـت ، اين سؤال براى بعضى پيش مى آيدكه چرا يك كتاب تربيتى و انسان ساز اين همه تاريخ و داستان دار د؟.

اما توجه به چند نكته علت حقيقى اين موضوع را روشن مى سازد:.

1ـ تاريخ آزمايشگاه مسائل گوناگون زندگى بشر است ، و آنچه را كه انسان درذهن خود با دلائل عقلى ترسيم مى كند در صفحات تاريخ به صورت عينى بازمى يابد.

2ـ از ايـن گـذشته تاريخ و داستان جاذبه مخصوصى دارد، و انسان در تمام ادوار عمر خود از سن كودكى تا پيرى تحت تاثير اين جاذبه فوق العاده است.

دلـيـل اين موضوع شايد آن باشد كه انسان قبل از آن كه ، عقلى باشدحسى است و بيش از آنچه به مسائل فكرى مى انديشد در مسائل حسى غوطه وراست.

مـسـائل مـخـتـلـف زندگى هر اندازه از ميدان حس دور مى شوند و جنبه تجردعقلانى به خود مى گيرند سنگينتر و دير هضم تر مى شوند.

و از اين رو مى بينيم هميشه براى جا افتادن استدلالات عقلى از مثالهاى حسى استمداد مى شود و گـاهى ذكر يك مثال مناسب و به جا تاثير استدلال راچندين برابر مى كند و لذا دانشمندان موفق آنها هستند كه تسلط بيشترى بر انتخاب بهترين مثالها دارند.

3ـ داستان و تاريخ براى همه كس قابل فهم و درك است به همين دليل كتابى كه جنبه عمومى و هـمگانى دارد و از عرب بيابانى بى سواد نيمه وحشى گرفته تا فيلسوف بزرگ و متفكر همه بايد از آن استفاده كنند; حتما بايد روى تاريخ وداستانها و مثالها تكيه نمايد.

مـجموعه اين جهات نشان مى دهد كه قرآن در بيان اين همه تاريخ و داستان بهترين راه را از نظر تعليم و تربيت پيموده است.

ايـن سـوره نـيز با حروف مقطعه ((الف لام را)) (الر) آغاز شده است كه نشانه اى از عظمت قرآن و تركيب اين آيات عميق و پرمحتوا از ساده ترين اجزايعنى حروف الفبا مى باشد.

و شـايـد بـه همين دليل است كه بعد از ذكر حروف مقطعه بلافاصله اشاره به عظمت قرآن كرده ، مـى گـويـد ((ايـنـهـا آيات كتاب مبين است)) (تلك آيات الكتاب المبين) كتابى روشنى بخش و آشكاركننده حق از باطل و نشان دهنده صراط مستقيم و راه پيروزى و نجات.

(آيه) سپس هدف نزول اين آيات را چنين بيان مى كند: ((ما آن را قرآن عربى فرستاديم تا شما آن را به خوبى درك كنيد)) (انا انزلناه قرآنا عربيا لعلكم تعقلون).

هـدف تنها قرائت و تلاوت و تيمن و تبرك با خواندن آيات آن نيست ، بلكه هدف نهايى درك است ، درك نيرومند و پرمايه كه تمام وجود انسان را به سوى عمل دعوت كند.

تـعبير به ((عربى بودن)) كه در ده مورد از قرآن تكرار شده پاسخى است به آنهاكه پيامبر را متهم مى كردند كه او اين آيات را از يك فرد عجمى ياد گرفته و محتواى قرآن يك فكر وارادتى است و از نهاد وحى نجوشيده است.

ضـمـنـا ايـن تعبيرات پى درپى اين وظيفه را براى همه مسلمانان به وجودمى آورد كه همگى بايد بـكـوشـند و زبان عربى را به عنوان زبان دوم خود به صورت همگانى بياموزند از اين نظر كه زبان وحى و كليد فهم حقايق اسلام است.

(آيـه) سپس مى فرمايد: ((ما نيكوترين قصه ها رااز طريق وحى وفرستادن اين قرآن براى تو بازگو مى كنيم هر چند پيش از آن ، از آن غافل بودى)) (نحن نقص عليك احسن القصص بما اوحينا اليك هذا القرآن وان كنت من قبله لمن الغافلين).

بـعـضـى از مـفـسران معتقدند كه ((احسن القصص)) اشاره به مجموعه قرآن است يعنى ، خداوند مـجـمـوعـه ايـن قـرآن كـه زيباترين شرح و بيان و فصيحترين وبليغ ‌ترين الفاظ را با عاليترين و عـمـيقترين معانى آميخته كه از نظر ظاهر زيبا وفوق العاده شيرين و گوارا و از نظر باطن بسيار پرمحتواست ((احسن القصص)) ناميده.

ولـى پيوند آيات آينده كه سرگذشت يوسف را بيان مى كند با آيه مورد بحث آنچنان است كه ذهن انسان بيشتر متوجه اين معنى مى شود كه خداوند داستان يوسف را ((احسن القصص)) ناميده است.

امـا بـارهـا گـفته ايم كه مانعى ندارد اين گونه آيات براى بيان هر دو معنى باشد،هم قرآن بطور عموم احسن القصص است و هم داستان يوسف بطور خصوص.

در روايـات اسـلامـى بـراى تلاوت اين سوره فضائل مختلفى آمده است ازجمله در حديثى از امام صـادق (ع) مـى خـوانيم : ((هر كس سوره يوسف را در هر روز ويا هر شب بخواند، خداوند او را روز رسـتاخيز برمى انگيزد در حالى كه زيبائيش همچون زيبايى يوسف است و هيچ گونه ناراحتى روز قيامت به او نمى رسد و ازبندگان صالح خدا خواهد بود)).

بـارهـا گفته ايم رواياتى كه در بيان فضيلت سوره هاى قرآن آمده به معنى خواندن سطحى بدون تفكر و عمل نيست ; بلكه تلاوتى است مقدمه تفكر، و تفكرى است سرآغاز عمل.

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.